Angst voor kanker stopt niet op het moment dat de behandeling stopt
De behandeling is achter de rug. De controles zijn goed. Toch blijkt na kanker weer doorgaan met het leven vaak moeilijker dan gedacht. Veel kankeroverlevers ervaren op latere momenten nog effect van de ziekte of behandeling. Zo kan een bezoek aan het ziekenhuis, een controleafspraak of herinnering aan de behandeling spanning geven.
Om mensen die kanker hebben gehad hierbij te ondersteunen ontwikkelden onderzoekers van het Radboudumc samen met kankeroverlevers en Minddistrict de online zelfhulpmodule Gezonder denken na kanker. De training helpt om automatische negatieve denkpatronen te veranderen naar positievere gedachten. Daardoor ervaren mensen minder stress en angst.
De module ontstond vanuit een samenwerking tussen het Expertisecentrum Late Effecten na Kanker (LATER-poli) en de afdeling Psychiatrie van het Radboudumc. Beide teams zagen in de praktijk dezelfde uitdaging: hoe ondersteun je mensen die medisch zijn uitbehandeld, maar nog steeds de psychische gevolgen van kanker ervaren?
Een van de drijvende krachten achter het project is gedragswetenschapper Janna Vrijsen, senior onderzoeker bij Pro Persona en hoogleraar Mental Fitness bij het Radboudumc. In een eerder interview voor Validatie Vrijdag vertelde zij hoe kleine veranderingen in denken en doen op de lange termijn een groot effect kunnen hebben. Die gedachte vormt ook de basis van deze module.
Waarom oude spanning soms blijft terugkomen
Mensen die kanker hebben gehad, reageren soms sterk op signalen uit hun lichaam of situaties die met ziekte te maken hebben. Een controleafspraak kan dagen van tevoren al spanning oproepen. Voor sommige mensen is zelfs het zien van een ziekenhuisgebouw of de Waalbrug bij Nijmegen richting het Radboudumc al genoeg om gevoelens van angst of onrust op te roepen. Die automatische reacties kunnen het dagelijks leven behoorlijk beïnvloeden.
Onderzoek laat zien dat mensen na kanker automatisch meer aandacht kunnen hebben voor ziekte-gerelateerde informatie. Ook interpreteren ze informatie die met ziekte of behandeling te maken heeft vaak negatiever. Die manier van informatie verwerken vergroot de kans op angst- en stemmingsklachten.
De behoefte aan ondersteuning voor deze klachten groeit. Naar verwachting leven er in 2032 ongeveer 1,4 miljoen Nederlanders met of na kanker. Psychologische hulp komt vaak pas beschikbaar wanneer klachten ernstig genoeg zijn voor een diagnose. Daarnaast zijn de wachttijden in de geestelijke gezondheidszorg lang.
Gezonder denken na kanker biedt een laagdrempelige vorm van ondersteuning voor mensen die na kanker psychische klachten ervaren. Het doel is om klachten vroegtijdig aan te pakken en te voorkomen dat ze verder verergeren.
Gezonder denken na kanker verandert denkpatronen
De module Gezonder denken na kanker probeert de automatische denkprocessen van kankeroverlevers te beïnvloeden. De module is gebaseerd op Cognitive Bias Modification (CBM), een methode die al eerder succesvol is toegepast bij angst- en stemmingsklachten.
De training duurt ongeveer vier weken en bestaat uit korte sessies van ongeveer vijftien minuten. Tijdens een trainingssessie krijgen deelnemers 75 keer een set van twee foto’s te zien. De helft van de foto’s is gerelateerd aan een ziekenhuis setting. De andere helft aan positieve gevoelens. Op een bepaald moment verschijnt er een pijl in beeld, in plaats van één van de foto’s. De deelnemer drukt vervolgens zo snel mogelijk op de bijbehorende pijl op het toetsenbord. Met deze oefening wordt de aandacht steeds opnieuw getraind.
Ook krijgen deelnemers korte verhaaltjes en foto’s van het ziekenhuis te zien. Daarbij worden steeds twee mogelijke interpretaties meegegeven: één die uitgaat van kanker of ziekte en één met een positievere uitleg van de situatie. Dit stimuleert mensen om de positieve interpretatie te kiezen.
Het doel is dat deelnemers:
- Positieve informatie automatisch opmerken
- Negatieve gevoelens rond ziekenhuizen verminderen of voorkomen
- Positievere reacties rondom ziekenhuizen en ziekte-gerelateerde gevoelens ontwikkelen of versterken
Door dit regelmatig te herhalen, verandert stap voor stap de automatische manier waarop iemand informatie verwerkt. Dat noemen onderzoekers een cognitieve bias.
Volgens Janna Vrijsen sluiten dit soort interventies goed aan bij wat we inmiddels weten over gedragsverandering. "Mini verschillen tussen mensen, en binnen een persoon over tijd, kunnen op de lange termijn een heel groot effect hebben." Het gaat daarbij niet om één grote doorbraak, maar om kleine veranderingen die zich in de loop van de tijd opstapelen.
Samen ontwikkeld met kankeroverlevers
Een belangrijk doel van het project was om de module te optimaliseren, zodat deze goed aansluit bij de behoeften van mensen die kanker hebben gehad én van zorgverleners die de module willen inzetten.
Daarom werkten onderzoekers van het Radboudumc, kankeroverlevers en Minddistrict nauw samen. Via interviews, gebruikerstests en feedbackrondes wordt onderzocht hoe de module wordt ervaren en waar verbeteringen mogelijk zijn.
Kankeroverlevers dachten mee over de inhoud, gebruiksvriendelijkheid en vormgeving van de interventie. Daarnaast zijn ze in verschillende video’s te zien als ervaringsdeskundige. Hun persoonlijke verhalen zorgen voor herkenning en sluiten aan bij de vragen en ervaringen van andere mensen na kanker. Ook tijdens de verdere ontwikkeling blijven gebruikers betrokken. "Dat we de module samen met kankeroverlevers hebben ontwikkeld, maakt het heel waardevol", zegt Janna.
Vanuit Minddistrict brachten we daarbij expertise in op het gebied van ehealth en hielpen we om de interventie beschikbaar te maken als online zelfhulpmodule. Om te onderzoeken hoe de module in de praktijk werkt, volgen onderzoekers de deelnemers tijdens en na de training. Via vragenlijsten en interviews brengen zij in kaart hoe gebruikers de module ervaren, welke effecten zij merken en waar verbeterpunten liggen.
De eerste ervaringen zijn positief
De vernieuwde module is sinds november 2025 beschikbaar. Inmiddels hebben 25 deelnemers de training doorlopen. De eerste ervaringen zijn positief. Deelnemers geven aan dat de module toegankelijk is en makkelijk te volgen. Daarnaast lijkt de training mensen bewuster te maken van hun eigen denkpatronen.
Zo vertelde een deelnemer zich door de oefeningen te realiseren hoe sterk de neiging was om direct vanuit het negatieve scenario te denken. Een andere deelnemer gaf aan dat de ziekenhuisbeelden in het begin confronterend waren, maar dat die spanning gedurende de trainingen geleidelijk afnam.
Ondertussen lopen de interviews met deelnemers door. Ook zorgverleners worden betrokken om inzicht te krijgen in hoe de module het beste kan worden ingezet in de praktijk. Uiteindelijk is het doel om de module via kanker.nl toegankelijk te maken voor een grote groep mensen die na kanker psychische klachten ervaart.
Meer lezen?
In een eerder interview voor Validatie Vrijdag deelt Janna Vrijsen haar visie op mentale gezondheid. Ook vertelt ze over cognitieve biases, kleine gedragsveranderingen en waarom juist die op de lange termijn een groot effect kunnen hebben.
.webp)
Validatie Vrijdag
De zorg verbeteren. Daar doet Minddistricter Barry Meesters het voor. Net als de onderzoekers, UMC’s en zorgorganisaties in Nederland waar hij elke dag mee samenwerkt. Samen zetten ze zich in voor de ontwikkeling, validatie en verspreiding van online interventies die daadwerkelijk het verschil maken. Voor de rubriek Validatie Vrijdag gaat Barry in gesprek met onderzoekers over hun persoonlijke drijfveren, toewijding en de impact van hun werk.
Vragen of keer koffie drinken met Barry? Stuur hem gerust een bericht.
