Validatie Vrijdag: de afbouwpoli van GGZ inGeest

In de vorige editie van Validatie Vrijdag gingen we in gesprek met psychiater Christiaan Vinkers, mede-oprichter van de afbouwpoli antidepressiva van GGZ inGeest en Amsterdam UMC (www.afbouwpoli.nl). In deze editie staat de afbouwpoli zelf centraal: hoe is deze ontstaan, hoe werkt deze aanpak in de praktijk en wat zijn de eerste ervaringen?

Afbouwen van antidepressiva voelt als een vanzelfsprekende volgende stap, maar in de praktijk is het dat vaak niet. Honderduizenden Nederlanders gebruiken antidepressiva voor een langere periode, en voor veel mensen werkt die behandeling goed. Maar wat gebeurt er als het beter gaat en de vraag komt: kan ik stoppen? Daar begint het ingewikkelde deel. Want waar er veel kennis is rondom starten en behandelen, is er veel minder ervaring rondom afbouwen. En dat zie je terug in de praktijk: onzekerheid, terugval, onttrekkingsklachten en vaak ook een gebrek aan goede begeleiding. Vanuit die kloof om kennis en expertise toe te voegen is de afbouwpoli van GGZ inGeest ontstaan.

Specialistische begeleiding bij afbouwen

In 2021 openden GGZ inGeest en het Amsterdam UMC de eerste afbouwpoli van Nederland. Een plek waar patiënten gepersonaliseerde en specialistische begeleiding krijgen bij het afbouwen van antidepressiva.

Afbouwen is een zorgvuldig proces waarin continu wordt gekeken naar stabiliteit, risico’s en wat iemand aankan. De kracht zit in de bundeling van expertise. Verpleegkundig specialisten, psychiaters, psychologen, en apothekers werken samen aan één vraag: kan iemand afbouwen, en zo ja, hoe doen we dat zo veilig mogelijk?

Hoe ziet dat er in de praktijk uit?

De afbouwpoli werkt blended: een combinatie van gesprekken (op locatie of via beeldbellen) en digitale ondersteuning. Daarom kunnen mensen uit heel Nederland er terecht. Daarbij werkt de poli volgens het principe ‘digitaal tenzij’. Niet omdat zorg digitaal móét, maar omdat het op deze manier mogelijk wordt om patiënten vaker, flexibeler en beter te begeleiden tijdens het afbouwen.

Die digitale component is geen toevoeging achteraf, maar juist de basis van hoe de zorg is ingericht. Via het Minddistrict platform worden patiënten gedurende het hele traject begeleid en gemonitord, van intake tot nazorg. Dat begint al bij de intake, waarin niet alleen de wens om af te bouwen centraal staat, maar ook de volledige context: medicatiegebruik, psychische stabiliteit en eerdere ervaringen.

Tijdens het afbouwen wordt vervolgens continu gemonitord via het platform:

hoe het met iemand gaat
of er onttrekkingsklachten ontstaan
of er signalen zijn van terugval

Patiënten vullen vragenlijsten in, houden dagboeken bij en hebben direct contact met hun behandelaar via chat of beeldbellen. Die combinatie maakt dat zorg niet alleen plaatsvindt tijdens afspraken, maar doorloopt in het dagelijks leven van de patiënt. Juist die laagdrempelige contactmogelijkheid via de chat wordt door patiënten als prettig ervaren. Omdat zowel patiënt als behandelaar tussendoor kunnen reageren, kan er snel worden afgestemd zonder dat daar meteen een afspraak voor nodig is.

En juist dat blijkt belangrijk. Wanneer klachten toenemen, kan er snel en direct worden bijgestuurd, bijvoorbeeld door het afbouwen tijdelijk te pauzeren of het tempo aan te passen. Zoals zichtbaar in de praktijk van de poli, maakt die continue monitoring en laagdrempelige afstemming vaak het verschil tussen stabilisatie en terugval.

Wat levert dat op? Inzichten uit de praktijk

Hoewel de afbouwpoli nog relatief nieuw is, laten de eerste ervaringen een duidelijk beeld zien: patiënten zijn over het algemeen positief over de begeleiding. De combinatie van specialistische begeleiding en laagdrempelig contact zorgt voor meer grip en vertrouwen tijdens het afbouwen.
Ook binnen het behandelteam wordt de meerwaarde gezien, juist door de combinatie van disciplines en de mogelijkheid om blended te werken.

Wat patiënten waarderen:

De volgende stap

De ambitie van de afbouwpoli reikt verder dan alleen patiëntenzorg. Het doel is om uit te groeien tot een expertisecentrum, waarin kennis over afbouwen wordt ontwikkeld, verzameld en gedeeld met huisartsen, psychiaters en patiëntenorganisaties. Die rol is hard nodig. Want hoewel het aantal mensen dat antidepressiva gebruikt hoog blijft, is er nog relatief weinig kennis over het afbouwen ervan.

De afbouwpoli probeert daarin een bijdrage te leveren door praktijkervaring te koppelen aan het opbouwen van kennis en expertise, en die inzichten weer terug te brengen naar de zorg.

Doorontwikkeling naar de eerstelijn

De ervaringen uit de afbouwpoli worden inmiddels ook gebruikt in bredere samenwerkingen rondom afbouwen van antidepressiva. In verschillende samenwerkingen wordt onderzocht hoe begeleiding bij het afbouwen van antidepressiva ook in de eerstelijn beter ondersteund kan worden. Daarbij is het doel niet alleen om meer mensen te kunnen helpen, maar ook om begeleiding dichter bij de vertrouwde omgeving van de patiënt te organiseren.

Binnen onder andere de projecten Harmonie en het Innovatieproject wordt samengewerkt met partijen als GGZ inGeest, Amsterdam UMC, Radboud UMC, Nivel, patiëntenorganisaties en andere partners. Ook wordt gewerkt aan initiatieven zoals afbouwtoolkit.nl, waarin kennis over veilig afbouwen toegankelijker wordt gemaakt voor patiënten en zorgprofessionals.

De eerste resultaten van deze onderzoeken en samenwerkingen worden naar verwachting binnenkort gepubliceerd.

Wat we hiervan kunnen leren

Goede zorg is niet alleen een goede behandeling, maar vraagt ook om aandacht voor wat daarna komt. Afbouwen is geen bijzaak, maar een essentieel onderdeel van het zorgpad. En daar is nog veel winst te behalen.

De afbouwpoli laat zien hoe specialistische begeleiding, continue monitoring en laagdrempelig contact elkaar kunnen versterken tijdens het afbouwen van antidepressiva.

Wil je hier meer over weten?

Lees meer over de afbouwpoli van GGZ inGeest of bekijk ons gesprek met psychiater Christiaan Vinkers, mede-oprichter van de afbouwpoli, over zijn kijk op de psychiatrie en het gebruik van antidepressiva.